Ngày 18 tháng 01 năm 2020
Tìm kiếm  

Để làng nghề nuôi tằm ươm tơ Mai Thượng vươn xa
Phương Nhung

Từ nhiều năm nay, làng Mai Thượng xã Mai Đình (Hiệp Hòa) luôn được nhắc đến bởi nơi đây còn gìn giữ và phát huy nghề truyền thống của cha ông để lại: Trồng dâu, nuôi tằm ươm tơ kéo sợi. Đó không chỉ là nghề mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người nông dân mà còn là nét đẹp văn hóa của một làng quê ven sông Cầu. Dù nghề trồng dâu nuôi tằm ươm tơ ở Mai Thượng đang dần bị mai một bởi nhiều lý do nhưng vẫn còn có những con người luôn yêu nghề, trân trọng, nâng niu và gìn giữ nghề cho con cháu mai sau.

Vừa dẫn chúng tôi đến thăm một số gia đình hiện đang làm nghề nuôi tằm ươm tơ, anh Nguyễn Văn Lựu- Bí thư chi bộ thôn Mai Thượng cho biết: Nhiều năm trước thôn Mai Thượng có tới 70% số hộ làm nghề, từ trẻ đến gia đều có thể làm công việc này như hái dâu, cho tằm ăn và quay sợi, tận dụng được lao động lúc nông nhàn. Giờ đây, nghề này cứ mai một đi dần, ai bám trụ được là phải yêu nghề lắm, giờ chỉ còn khoảng 100 hộ, chiếm chưa đến 30% số hộ trong thôn. Có thời điểm Mai Thượng đã thành lập được HTX ươm tơ với lò hơi bằng máy và gần 30 bếp ươm… giờ HTX không còn tồn tại, chỉ còn lại 6 bếp ươm bằng thủ công nhỏ lẻ của các hộ gia đình…

Gia đình anh Hoàng Văn Mưu là một trong những hộ còn “bám trụ” với nghề. Anh kể: Được cha ông truyền lại nghề ươm tơ, có năm gia đình anh “nổi lửa” 4-5 bếp ươm. Nhưng do đầu vào của kén thất thường và thiếu lao động nên anh chuyển sang nuôi tằm. Nhà chỉ có hai vợ chồng, con cái đi học, làm ăn xa hết nên hai anh chị cố lắm cũng chỉ nuôi được hơn chục nong tằm. Nhìn anh Mưu thoăn thoắt rải dâu trên những nong tằm mới thấy hết sự gắn bó với nghề “ăn cơm đứng” như thế nào. Lứa tằm này, anh Mưu có 10 nong tằm, chỉ còn vài ngày nữa là tằm chín rộ, anh cầm chắc trong tay hơn 50kg kén, thu lợi hơn 2 triệu đồng. Anh Mưu cho biết thêm, sang tháng tám (âm lịch) thời tiết thuận cho nuôi tằm, nên tằm cho nhiều kén và kén cũng đều, đẹp, vàng óng hơn do vậy anh dự kiến sẽ nuôi nhiều hơn, ít cũng phải trên chục nong mỗi lứa.

Không chỉ có gia đình anh Mưu mà một số hộ như gia đình ông Hoàng Văn Sang, anh Hoàng Văn Đảm… là những người giàu kinh nghiệm với trên dưới 15 năm nuôi tằm. Vào vụ, mỗi gia đình cũng có từ 15-20 nong tằm/ một lứa và thường cho từ 1,5- 2 tấn kén mỗi năm. Mặc dù lợi nhuận từ nuôi tằm phụ thuộc nhiều vào thời tiết, giá dâu, giá kén, vào quá trình ấp nở trứng… nhưng bình quân người nuôi tằm ở Mai Thượng vẫn thu lãi một vài triệu đồng mỗi lứa.

Nghề nuôi tằm đòi hỏi sự chăm chút chu đáo của người nuôi, như người trong thời kỳ “con mọn” nên chỉ gia đình nào thường xuyên có lao động ở nhà mới làm được nghề này. Bởi khi tằm trải qua các giai đoạn trưởng thành với 4 thời kỳ ngủ, tằm bắt đầu ăn rỗi. Kinh nghiệm của người nuôi tằm cho rằng để tằm nhả tơ, đóng kén đều thì thường phải đảm bảo 2h cho tằm ăn một lần sau khi đã hết các thời kỳ ngủ. Một khâu không kém phần quan trọng đó là khi tằm chín vàng, được bắt lên né đóng kén phải thật nhanh tay để tằm tránh khỏi cay mắt. Ở Mai Thượng, người nuôi tằm luôn đoàn kết, hỗ trợ nhau và được thể hiện rõ nét ở việc chỉ cần “ới” một câu là hàng xóm, láng giềng đến bắt né giúp như một sự thỏa thuận bằng miệng, nhà nào cần giúp là giúp ngay. Ngoài ra, khâu cuối cùng để có sản phẩm đạt chất lượng là khi tằm đang đóng kén, người nuôi phải “hong nắng” và “sưng sấy” sao cho kén khô, thơm và khi ươm kén không bị tan, cho sợi tơ vàng óng, thuận lợi cho người ươm tơ.

Anh Nguyễn Văn Liệu- một gia đình ươm tơ theo kiểu “cha truyền- con nối” đã có 15 năm kinh nghiệm kéo kén. Vừa bắt kén trên chiếc nồi nghi ngút khói, anh Liệu vừa chỉ cho chúng tôi biết kỹ thuật se tơ, kết kén. Nhìn anh thả kén vào nồi, lấy đũa khuấy sơ mấy cái rồi kéo tơ mắc lên xa quay nhanh nhẹn, thành thạo đến nỗi khiến tôi thay đổi ý nghĩ rằng nghề ươm tơ chỉ dành cho phụ nữ. Anh cho biết: Năm nào gia đình anh cũng “nổi lửa” đều đều một vài bếp lò ươm. Lúc thuận, có đủ kén thì có đến 4-5 bếp. Thời điểm này, sản phẩm kén ít, giá cao nên chỉ có 1 bếp. Mỗi ngày anh cũng quay trung bình được 30 kg kén cho ra 3 kg tơ, thu lãi 300.000đ. Tính ra hàng năm anh cũng bán ra khoảng từ 2-6 tạ tơ.

Trồng dâu - nuôi tằm - ươm tơ là sự gắn kết hài hòa, không thể tách rời, tằm vàng chỉ ăn lá dâu và chỉ con tằm ấy mới nhả sợi tơ vàng óng, mềm mại, mát rượi. Điều này, người dân làng Mai Thượng biết rõ hơn ai hết nên đã rất chú trọng đến khâu trồng dâu. Lá dâu phải sạch, không được trồng gần ruộng trồng thuốc lào, ớt hay cây trồng khác mà có hơi mùi thuốc sâu là coi như lá dâu ấy bỏ đi. Hiện nay, diện tích dâu của thôn Mai Thượng dần bị co hẹp, chỉ còn 1ha trên đất bồi phù sa ven sông Cầu. Vì thế, khi lá dâu khan hiếm thì các nong tằm cũng giảm đi và bếp ươm cũng kém phần đều đặn.

Chia tay làng Mai Thượng, chúng tôi cảm nhận được ở những người nông dân cần cù, chịu thương chịu khó này tình yêu và sự trân trọng gìn giữ nghề. Biết rằng nuôi tằm ươm tơ có lúc bấp bênh và gặp nhiều khó khăn nhưng với họ làm ra những sản phẩm mang nét đẹp văn hóa truyền thống thì khó mấy họ cũng vẫn giữ nghề cho con cháu mai sau. Và tôi cũng mang theo những trăn trở của người dân nơi đây khi kỳ vọng Mai Thượng quy hoạch được vùng dâu chuyên canh, tiếp tục nhận được sự hỗ trợ của các cấp, các ngành để nghề trồng dâu - nuôi tằm - ươm tơ mãi được vươn xa./.