Ngày 16 tháng 10 năm 2019
Tìm kiếm  

Cảnh báo lũ trên sông Lục nam dựa vào các hình thế thời tiết
 

Sông Lục Nam là con sông lớn của hệ thống sông Thái Bình. Nước về hạ nguồn nhanh, gặp khi nước sông Cầu, sông Thương đều lớn, nước không tiêu kịp thường gây ngập lụt cho các xã cuối của Lục Nam và một phần bắc Yên Dũng. Sông Lục Nam chảy giữa vùng rừng núi Đông bắc của tỉnh, nhưng nó là giao thông quan trọng, nối liền đồng bằng Bắc bộ với miền biên ải của tổ quốc, có vị trí rất quan trọng về giao thông, quân sự và kinh tế trong lịch sử cũng như hiện nay. Mặt khác điểm dự báo Lục Nam là điểm dự báo lũ trên sông Lục Nam có vị trí tại trung tâm thị trấn Lục Nam, có chợ Lục Nam là trung tâm buôn bán của vùng Đông bắc tỉnh Bắc Giang. Lũ trên sông Lục Nam không những ảnh hưởng trực tiếp đến tình hình úng, lụt tại các huyện đồng bằng trong tỉnh mà còn ảnh hưởng đến các tỉnh Hải Dương; Hà Nội…

Do vậy việc xây dựng các phương án cảnh báo lũ là cần thiết, để đáp ứng việc phòng chống lũ, lụt phục vụ cho nông nghiệp, công nghiệp, giao thông vận tải, đời sống của nhân dân và một số ngành khác.

Đây là phương pháp tương tự dựa trên sự phân biệt hình thế thời tiết tương tự - nguyên nhân gây lũ để phân tích, cảnh báo lũ. Phương pháp này dựa trên việc nhận định tình hình dòng chảy, lũ trên cơ sở hiện trạng lũ trong sông và các dạng hình thế thời tiết có khả năng gây mưa sinh lũ.

Phương pháp cho phép cảnh báo sớm tình hình lũ có khả năng diễn ra trên lưu vực sông, điều đó có ý nghĩa rất quan trọng đối với công tác chủ động triển khai các biện pháp phòng tránh giảm thiểu thiệt hại. Kết quả đánh giá theo mức độ phù hợp của hiện tượng và theo cấp đỉnh lũ hoặc mức độ lũ được cảnh báo. Việc xây dựng cơ sở lý luận chặt chẽ cho phương pháp và phương án cảnh báo theo phương pháp này là rất cần thiết. Tuy nhiên, phương pháp tương tự này mang tính chất thống kê kinh nghiệm, chất lượng thường đạt thấp.

Lưu vực sông Lục Nam là khu vực phía đông và đông nam của tỉnh Bắc Giang được khống chế bới cánh cung Đông Triều với ngọn núi Yên Tử nổi tiếng. Trạm thủy văn Lục nam là trạm đo hạ lưu của sông. Vì vậy, xây dựng phương pháp cảnh báo lũ, trên cơ sở thống kê, phân tích các hình thế thời tiết gây mưa lớn sinh lũ trên lưu vực. Tổng hợp, phân tích và đưa ra các dạng thời tiết gây mưa lớn ứng với các cấp mực nước hoặc cấp báo động tại trạm là việc rất cần thiết.

Qua phân tích và thống kê thực tế trên lưu vực sông Lục Nam. Lũ trên lưu vực sông Lục Nam thường do một số các hình thế thời tiết gây mưa lớn chủ yếu như sau:

1)  Không khí lạnh:  KKL nén RAT qua vị trí 23-24 vĩ độ bắc, RAT có trục tây bắc – đông nam qua khu vực Bắc Bộ: Dạng thời tiết này thường cho mưa về đêm và sáng, thời gian mưa sinh lũ ngắn (<12h), lượng mưa bình quân lưu vực thường nhỏ dưới 100mm nhưng tính chất mưa cục bộ và không đều trên lưu vực, xuất hiện tâm mưa lớn với cường suất mưa lớn nhất lên tới 50mm/h (tâm mưa phía thượng lưu). Với hình thế thời tiết này lũ tại Lục Nam thường đạt mức xấp xỉ BĐI, biên độ lũ lên dao động từ 1.5 - 2.0m, thời gian lũ lên từ 6-8h, lũ quét có khả năng xảy ra khi có mưa rất lớn cục bộ trong thời gian ngắn.

2) Bão và hoàn lưu bão: Mưa vừa mưa to trên lưu vực thường do ảnh hưởng của ATNĐ hoặc vùng thấp suy yếu từ các cơn bão đổ bộ vào khu vực từ các tỉnh Hải Phòng, Quảng Ninh đến phía nam tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây (Trung Quốc) và di chuyển vào biên giới Việt Trung. Hoàn lưu của bão thường gây mưa diện rộng trong khoảng thời gian từ 2 - 3 ngày từ khi bão đổ bộ. Mưa vừa mưa to thường tập trung từ 18 - 48h sau khi đi vào các tỉnh Quảng Ninh, Lạng Sơn, Hải Phòng, trên biên giới Việt Trung (từ khoảng 106.5 kinh độ đông). Lượng mưa cả đợt trung bình trên lưu vực từ 150 - 200 nhưng trải đều trong thời gian dài nên thường gây lũ không lớn, tại Lục Nam mực nước đỉnh từ từ trên BĐI - trên BĐII, biên độ lũ từ 1.5 - 2.5m. Sạt lở đất ở nhiều nơi trong tỉnh và ngập úng tại các vùng trũng.

3)  Với hình thế thời tiết RAT qua Bắc Bộ kết hợp với HTG:  Không khí lạnh nén RAT qua Bắc Bộ kết hợp với HTG trên cao (RAT qua vị trí 23-24 vĩ điộ bắc), hoàn lưu bão kết hợp với RAT qua Bắc Bộ thường gây mưa kéo dài từ 2-3 ngày, mưa lớn sinh lũ trung bình từ trên 150mm - 250mm với tính chất mưa vừa mưa to có nơi mưa rất to diện rộng tập trung từ 18 - trên 24h. Lũ tại Lục Nam thường đạt mức xấp xỉ BĐII đến xấp xỉ BĐIII, lũ quét và sạt lở đất có khả năng xảy ra.

 Khi các hình thế thời tiết trên kết hợp thêm xoáy thấp tồn tại trên khu vực Bắc Bộ phát triển từ mặt đất lên 3000 - 5000m thường cho mưa vừa mưa to kéo dài trên 2 ngày, có khi 3 - 4 ngày. Tuy lượng mưa cả đợt lên tới 200 - 300mm nhưng do tính chất mưa kéo dài và trải đều trong nhiều ngày nên mực nước đỉnh lũ thường chỉ ở mức BĐII đến trên BĐII và duy trì ở mức cao trong nhiều ngày (xuất hiện nhiều đỉnh liên tiếp) do liên tục có mưa bổ sung, biên độ lũ 2 - 3m. Hình thế thời tiết này dễ gây sạt lở đất và ngập úng tại các vùng trũng.

4)  Sự tổ hợp của nhiều hình thế: Khi có tổ hợp nhiều hình thế sẽ gây mưa lớn trên lưu vực, đôi khi cho mưa rất lớn phía thượng nguồn lưu vực (lượng mưa trên 400 - 500mm) gây lũ lớn, lũ quét, biên độ lũ tại trạm Lục Nam từ: 4,5 - 6,5m.

Bảng tổng hợp nhận định mưa, hình thế thời tiết gây lũ trên lưu vực

Mưa bqlv (mm)

Thời gian mưa tập trung (giờ)

Cấp BĐ lũ

Biên độ lũ (m)

Hình thế thời tiết

tương ứng

Thời gian thường xuất hiện trong năm

50 - 100

<6h

>BĐII

2 - 3

KKL nén RAT, RAT qua Bắc Bộ.

Bão đổ bộ từ Hải Phòng, Quảng Ninh đến phía nam Quảng Đông Quảng Tây (TQ) đi vào biên giới Việt Trung

V,VI

<18h

>BĐI

1.5-2.0

V-IX

100 - 150

<6h

≈BĐIII

>3

- KKL nén RAT kết hợp với HTG

- RAT kết hợp với HTG, xoáy thấp

- Hoàn lưu của cơn bão đổ bộ từ Hải Phòng, Quảng Ninh đến phía nam Quảng Đông Quảng Tây (TQ) đi vào biên giới Việt Trung

<24h

≈BĐII

2-3

>24h

>BĐI

1.5-2.0

150 - 200

<24h

≈BĐIII

>3

<12h

>BĐIII

>4

>48h

≈BĐII

2.0 - 3.0

RAT,HTG + xoáy thấp

VII-VIII

>200

 

<24h

 

>BĐIII

 

>4.0

Tổ hợp nhiều HTTT gây mưa lớn

 

V-IX

 

Với một lưu vực nhỏ, độ dốc lớn, thời gian tập trung nước nhanh, tính chất mưa cục bộ (lưu vực thường hay xảy ra mưa lớn cục bộ), cường suất mưa lớn trong thời gian ngắn, lưu vực chỉ có điểm đo mưa phía thượng nguồn. Do đó việc cảnh báo lũ sớm một cách chính xác trên lưu vực là rất khó. Phương pháp cảnh báo lũ  trên sông Lục Nam dựa vào các hình thế thời tiết phần nào đã đáp ứng được việc cảnh báo sớm lũ sát với thực tế hơn./.

 

Bùi Thị Thu Hiền

ĐÀI KHÍ TƯỢNG THỦY VĂN TỈNH BẮC GIANG